Aşağıda sayılan ilkeler ile bağlantılı birtakım eylemler 4734 sayılı Kanun hükümleri ile “yasak” olarak belirlenmiş ve yasaklama yaptırımına tabi kılınmışlardır. İlkeler;
- Saydamlık İlkesi
Saydamlık, idarenin, yapacağı ihale iş ve işlemlerinde yolsuzluk şüphelerinin giderilmesi için bu iş ve işlemleri şeffafça yürütmesi zorunluluğudur. Bu ilkenin yerine getirilmesi için öngörülen yol, ihalenin ilanı ve tekliflerin aleni surette açılmasıdır. İhalelerin şartları ve ayrıntıları, ihaleden önce ilan edilir ve teklif zarfları, istekliler ve hazır bulunan diğer kişiler huzurunda açılarak okunur. İhale yetkililerinin verdikleri kararların isteklilere ulaştırılması da saydamlığın gereğidir. Ancak ihalenin pazarlık veya doğrudan temin usulleri ile yapılmasının öngörüldüğü hallerde belirlenen hallerde ilan yapılmasının zorunlu olmadığı, ilan yapılmaksızın pazarlık usulünün uygulanacağı hallerde en az üç isteklinin ihaleye davet edilmesi gibi usuller de öngörülmüş, saydamlığa istisna yaratılmıştır.
- Rekabet İlkesi
Rekabet ilkesinin layıkıyla gerçekleşebilmesi için ihaleye çok sayıda (asgari iki) istekli katılmalı, istekliler arasında gizli anlaşmalar gibi yolsuzluklar olmamalı, aşırı düşük teklif ve yıkıcı rekabet engellenmeli, gerçek rekabet ortamı yaratılmalıdır.
- Yeterlilik İlkesi
İhaleye katılan isteklilerde belli bir mesleki ve teknik bilgi ile mali yeterlilik aranır. Bu amaçla, isteklilerin ekonomik ve malî yeterlik ile mesleki ve teknik yeterliklerinin belirlenmesi amacıyla istenecek bilgi ve belgelerin sunulması gerekir. İdare bu amaçla, geçici teminat da isteyebilir.
- Eşit Muamele İlkesi
İdare, sözleşme yapacağı tarafı belirlerken ihaleye katılan istekliler arasında eşit muamelede bulunmak durumundadır. İdare, hiçbir istekli arasında dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım yapamayacak tüm isteklilere eşit muamelede bulunacaktır.
İdare, yerli ve yabancı istekliler arasında pozitif veya negatif hiçbir ayrımcılık yapamayacaktır. Peki, yerli istekli kimdir? “Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı gerçek kişiler ile Türkiye Cumhuriyeti kanunlarına göre kurulmuş tüzel kişilikler”dir. Yerli ve yabancı istekliler arasında ayrım yapılması yasağının istisnası ise yaklaşık maliyeti eşik değerin altında kalan ihalelere sadece yerli isteklilerin katılması öngörülebileceğidir. Yine bazı hallerde yerli istekliler lehine fiyat avantajı sağlanması idarenin takdirinde olacaktır.
- Güvenirlik İlkesi
İdare, ihaleye katılmak isteyen kişilerin korku ve şüphe duymadan, çekinmeden ihaleye katılabilmelerini temin etmeli, isteklilere güven vermelidir.
- Gizlilik İlkesi
Yaklaşık maliyetin belirlenme şekli ve yaklaşık maliyet gizli tutulur. Bu nedenle, belirlenen yaklaşık maliyete, ihale ve ön yeterlik ilânlarında yer verilmez, yaklaşık maliyet, isteklilere veya ihale süreci ile resmî ilişkisi olmayan diğer kişilere açıklanmaz. İsteklilerin, ihale yetkililerine ve komisyonuna sundukları bilgi ve belgelerin gizli tutulması da bu kapsamdadır.
- Kamuoyu Denetimi İlkesi
Pek çok hükmünde çeşitli hususların Resmi Gazete’de, yurtiçi veya yurtdışı gazete ve yayın araçlarında, EKAP sistemi gibi yollarla elektronik ortamda ilanı ve yayınlanması öngörülür. Gizlilik ilkesi kapsamında değerlendirilebilecek bilgi ve belgelerin kamuoyu denetimine sunulması ise gizlilik ilkesinin ihlali anlamına gelecektir.
- İhtiyaçların Uygun Şartlarla ve Zamanında Karşılanması İlkesi
İdare, yerine getirmekle yükümlü olduğu kamu hizmetini, zamanında, layıkıyla ve tam olarak karşılamak durumundadır. Çünkü idarenin bir kamu hizmetini sadece hiç yerine getirmemesi hali değil, eksik/ kötü ifa etmesi veya zamanında ifa etmemesi de hizmet kusuruna ve dolayısıyla sorumluluğuna neden olacaktır.
- Kaynakların Verimli Kullanılması İlkesi
İdare, kamu hizmetini yürütürken elindeki kıt kaynakları verimli şekilde kullanarak hizmeti sunmak, israf yapmamak, kamu zararına neden olmamak durumundadır. Kaynakların, ayrılan ödeneğin verimli kullanılmasını sağlamalıdır.
- Aralarında Kabul Edilebilir Doğal Bir Bağlantı Olmadığı Sürece Mal Alımı, Hizmet Alımı ve Yapım İşlerinin Bir Arada İhale Edilememesi İlkesi
Kamu ihale sözleşmesi türleri, mal alımı, hizmet alımı ve yapım işleri ihaleleridir. Her biri konu ve tabi oldukları usuller açısından birbirlerinden farklıdırlar. Her biri için yeterlik koşulları incelenirken farklı bilgi ve belgelerin aranır. Bu nedenle, bu farklı tür ihalelerin “aralarında kabul edilebilir doğal bir bağlantı” bulunmadığı sürece bir arada ihale edilemeyecektir.
- Eşik Değerlerin Altında Kalmak Amacıyla Mal veya Hizmet Alımları ile Yapım İşlerinin Kısımlara Bölünememe İlkesi
Eşit muamele ilkesi başlığı altında, yaklaşık maliyeti eşik değerin altında kalan ihalelere sadece yerli isteklilerin katılmasının öngörülebileceğinden söz edilmiş idi.
Bu başlık altındaki ilke de, “İhale işlerini öyle parçalara bölelim ki eşik değerlerin altında kalsın, böylelikle yabancı isteklilerin ihaleye katılımını engelleyelim” düşüncesinin önüne geçmek amacını taşır.
- Ödeneği Bulunmayan Hiçbir İş İçin İhaleye Çıkılamayacağı İlkesi
İdare, ilgili işi ödeneği temin ettikten sonra ihale etmelidir.
- Çevresel Etki Değerlendirme (ÇED) Raporu Gerekli Olan İşlerde İhaleye Çıkılabilmesi İçin ÇED Olumlu Belgesinin Alınmış Olması Gerekliliği
İlgili mevzuatında ÇED raporu alınması gereken işlerde ihale yapılabilmesi için ÇED olumlu belgesinin alınmış olması zorunludur. Ancak, doğal afetlere bağlı olarak acilen ihale edilecek yapım işlerinde ÇED raporu aranmaz.
- Gerekçe İlkesi
Genel olarak ele alındığında, idari işlemlerin bir sebebe dayanma zorunluluğu vardır. Öyleyse gerekçeli olması gerekliliğinin de bu kapsamda değerlendirilmesi mümkündür.
İdare, tüm ihale işlemlerini isteklilere ret gerekçelerini ve yasal dayanaklarını bildirir. Özellikle tüm teklifleri reddederek ihaleyi iptal etmesi veya yasaklama kararı tesis etmesi halinde bu zorunluluk kendini gösterir.
